YAZARLAR

DİĞER YAZILARI

M. Halistin KUKUL

MONTAİGNE’İN DENEMELERİNİ OKURKEN

     Bir edebiyatçı dostumun yazısında, Michel de Montaigne (Mişel dö Monteyn) (1533-1592)’in, “deneme türünün pîri sayıldığını” okuyunca, Denemeler’e tekrar göz atma ihtiyacını duydum.

       Denemeler’i okuyalı epeyce uzun zaman oldu. Hemen hemen elli sene önce!..Demek ki, bâzı şeylerin tâzelenmesi gerekiyormuş. Tabiî ki, vakit bulursan ve ihtiyaç duyarsan!..

       Aslında, şu anda, onu, tekrar okumak için ne vaktim var, ne de ihtiyacım!..Şimdiki, sâdece, merak!..

      Bu sebeple; bu merakımı gidermek için sâdece göz atacağım!..Fakat, şunu da biliyorum ki, bir göz atış olsa bile, farklı zamanlarda farklı p(i)sikolojilerle okumanın da, insanı farklı noktalara taşıyacağı muhakkaktır.

       Avrupalı yazarlar ve şâirleri anlamakta hep güçlük çekmişimdir!..İstemişimdir ki, -başkalarına karşı- biraz daha müsâmahakâr değil, ‘tarafsız’ olsunlar, biraz daha benlik’ten sıyrılsınlar!..

        Yeni mi anladın? diye sorabileceklere, “Hayır! Şimdiyi kastetmiyorum, zamanında da/o zamanlarda da yâni gençlik yıllarımda da” biliyordum/anlamıştım dememe hiç de lüzum görmüyorum.

       Çok azı müstesnâ, Montaigne de onlardan sâdece biri. Bunlar, hür muhakeme yapar görünürler ve kendilerini öyle takdim ederler de, bir noktaya geldiler mi takılıp kalırlar, tıkanırlar!..

     Pek çok şeyi, kendilerine yontarak yaparlar. Hiçbir zaman, öz kimliklerinden, inançlarından ve millî hassasiyetlerinden, kıskançlık, haset ve kaprislerinden vazgeçmezler. Dinleri ise, taptıklarıdır; ondan zerrece tâviz vermezler!..

     Bu vesîleyle, mâzîde bir geziye çıkmış da oldum.

     Şüphesiz ki, bir okur’un iyi niyetli olması ve art niyet aramaması hiçbir şeyi değiştirmez. Çünkü, o, okur’dur.

      Okur’a, sevgiyi, muhabbeti, acıyı, zulmü, dehşeti yaşatacak olan yazar’dır. Yazar; ikrâmını yaparken, çok yönlü hassas olmak zorundadır. Bir tarafı yaparken, diğer tarafı kırıp dökmemelidir.

     Ne adına?

     Elbette ki, adâlet adına!..Karakterli olmak adına!..Elbette ki, insanlık adına!..Ve elbette ki, ahlâkîlik adına!..

     Şâyet; kelimeler, okur’a işkence yaşatacaklarsa, kalemin ne değeri kalır!..Zulûm makinesi olur, çıkar!..

     Doğrudur; “Denemeler”, bu tarzın ilk eseridir ve Montaigne de, bu sahanın “öncüsü”dür. Tabiî ki, “pîr”in çok anlamları vardır. Mes’eleleri cihânşümûl bir fikrî yapıyla ele alan pîr’le bu pîr arasındaki farkı da söylemeliyim.

      Bu, çok mühimdir!

      Çünkü; Montaigne, “Je suis moi-même la matiere de mon livre” yâni; “Kitabımın esas unsuru/malzemesi/konusu, bizzat benim” der. Hâliyle; eser, deneme türünde bile olsa, yazar, bunda “bizzat kendini mevzû” yaptığını söyler; hareket/çıkış noktası görür ve bir numûne olarak takdim eder.

     Yûnus Emre’deki “ben” ile, bu “ben” arasındaki ‘uçurum’ derecesindeki farkı görmek lâzımdır!..

      Birincide ‘tevâzû’; ikinci de ‘kibir’ görülür!..

     Bir hususa dikkat çekeceğim; Montaigne, Türkler hakkında, bâzen övgü dolu ve bâzen de karalayıcı ifadeler kullanır. Bu, onun, mes’elelere -çok da- vâkıf olduğundan değil; bunları, başka kaynaklardan temin ettiğindendir.

         Batılıların esas düşünce yapılarını yukarda bir cümleyle ifade etmiştim. Bu durum, Victor Hugo’da da vardır, Voltaire’de de, Shakespeare’de de vardır.

      Yazdıklarından anlaşılmaktadır ki, Montaigne, Türklerle hiç muhatap olmamış, başkalarının söylediklerine göre, bir takım kanaatler ileri sürmüştür.

       Bu hususta, Prof. Dr. Zeki Arıkan (1944-2021), “Montaigne ve Türkler” başlıklı makalesinde şöyle demektedir: “Halkokondil’in tarihi Fransızcaya çevrilmiş ve basılmıştır. Montaigne, Denemeler’in ancak bir yerinde Halkokondil’in adını vermekte ve ondan sözüne güvenilir bir insan olarak söz etmektedir.

      Montaigne’in Türkler hakkında en çok kullandığı kaynaklardan bir diğeri de Guillaume Postel’in “De la Republique des Turcs…”başlığını taşıyan ve üç ana bölümden oluşan eseridir. Postel (1510-1581), zamanında Osmanlı İmparatorluğu ve doğu toplumları üzerinde oldukça ayrıntılı bilgilere sahip olanların başında geliyordu. Kanuni döneminde iki kez (1535, 1549) Türkiye’ye gelmiş, böylece doğu ülke ve insanları konusundaki bilgilerini derinleştirmek fırsatı bulmuştur. “ (docplayer.biz. tr/46699138)

     Buradan şunu anlayabiliriz ki, Montaigne, Türkler hakkında, başkalarının kanaati üzerinden fikir yürütmüştür.

     Meselâ; “Türkler’in hayvanlar için bakımevleri ve hastahâneleri vardır” ve  “Askerlerin düşmandan çok komutanlarından korkmalarını isteyen o eski ahlâk ne oldu?” ifadelerinin yanında; “Fatihlerin en zâlimi olan Selim üstüne yazılanları okurken şaştım” cümlesi de şaşırtıcıdır.

     Bir defa; “Fatihlerin en zâlimi..” ifadesini, ‘toptan’, kendisine iade ediyorum. Diğeri ise; Osmanlı Türk Cihân Devleti’nde üç “Selim” vardır. 1. Selim: Yavuz Sultan Selim (1470-1520) 9. Padişah; 2. Selim; Sarı Selim diye anılan Selim (1524-1574) 11. Padişah ve 3. Selim (1761-1808), 28. Padişahtır.

    Birinci Selim/Yavuz öldüğünde, Montaigne, doğmamıştı. Üçüncü Selim doğduğunda ise, Montaigne, çoktan ölmüştü. O hâlde, kala kala İkinci Selim kalıyor ki, “Sekiz yıllık saltanatı döneminde hiçbir sefere çıkmadığı” İslâm Ansiklopedisi’nde (Bknz. Feridun Emecen, islamansiklopedisi.org.tr/selim-ii) yazılıdır.

     Demek ki, Montaigne, bu rezil iftirayı, Yavuz Sultan Selim için söylemektedir.

     Kaldı ki; “Muhammet, Müslümanlara, halılar döşeli, altınlar, zümrütlerle süslü, en güzel kadınlarla, şaraplarla, acayip yemeklerle dolu bir cennet vadederken içlerinden gülüyorlardı ki ikisi de, ve ağzımıza bir parça bal sürüp bizi dünyadaki isteklerimize uygun hayal ve ümitlere düşürmek için mahsus bizim insanî ve maddî tarafınıza hitabediyorlardı.” (Bknz. Montaigne, Denemeler, Türkçesi: Sabahattin Eyuboğlu, Cem Yayınevi, İstanbul 1976; Sf. 77) cümleleri de şaşırtıcı olduğu kadar saygısız bir tavırdır.

       Neticede; “Denemeler”, içinde, yer yer güzel düşünceler de bulunan fakat Eski Yunan’ı esas alan, akılcı Batı’nın kendine yontan kurnaz temsilcilerinden birinin süslü ifadeleri olarak karşımıza çıkıyor.

      Düşünmemiz gerekir ki; Montaigne ve döneminin yazarlarından Ronsard (1525-1585), Rabelais (1495-1555) ve İngiliz Shakespeare gibi yazarların hiçbirinin, Mevlâna Celâleddîn-i Rûmî ve Yûnus Emre gibi, Türk milletinin cihânşümûl şâir ve mütefekkirlerinden haberleri yoktur veya onları, görmemezlikten gelmektedirler.

      Bu ise, bir başka ‘körlük’ değil midir?

      Çok şükür ki, bugün, “deneme” sahasında da, gerçekten öncü, yazarlarımız olmuştur: Prof. Dr. Mehmet Kaplan, Cemil Meriç, Mehmet Çınarlı, Suut Kemal Yetkin, S. Ahmet Arvasî, Ahmet Kabaklı, Sabahattin Eyüboğlu, Nurettin Topçu, Peyami Safa, Ahmet Sevgi...bunlarda sâdece bâzılarıdır.

O, BİTTİ BEYİMHASBİHÂLBeyitlerle MEMLEKET KANZARALARI-8MİLLET-DEVLET-ORDUBeyitlerle MEMLEKET MANZARALARI-7MONTAİGNE’İN DENEMELERİNİ OKURKENBeyitlerle MEMLEKET MANZARALARI-6Beyitlerle MEMLEKET MANZARALARI-5“KÂFİR DE OLSA, İNCİTME SEN” ve KAN DONDURAN HÂDİSELER“HİÇBİR VUKUAT YOKTUR KOMUTANIM!..”Yazarın Tüm Yazıları
Yazarlar
Osman KARA
BU AÇIK BİR İSTİLADIR
Osman KARA
Prof. Dr. Mustafa ÖZDEMİR
İLK ADIM İSKELESİ
Prof Dr Mustafa ÖZDEMİR
Atilla ÇİLİNGİR
‘’19 MAYIS 1919’’ BAĞIMSIZLIĞIMIZA ATILAN İLK ADIM
Atilla ÇİLİNGİR
Mustafa GENÇ
RAMAZAN SONRASI MÜSLÜMAN’A DOKUNMAK…
Mustafa GENÇ
M. Halistin KUKUL
O, BİTTİ BEYİM
M Halistin KUKUL
Prof. Dr. Mustafa ÖZBALCI
KİTAP VE OKUMAK ÜSTÜNE (1)
Prof Dr Mustafa ÖZBALCI
Nevval SEVİNDİ
ACILI KISA TARİH
Nevval SEVİNDİ
Vedat ÇINAROĞLU
TÜRKLÜK NAMUSUMUZDUR
Vedat ÇINAROĞLU
Adem ERTÜRK
Etme bulma dünyası ya hani, edenler ne zaman buluyordu
Adem ERTÜRK
Embiya SANCAK
ÜÇ AYDIR YAZAMIYORDUM
Embiya SANCAK
Prof. Dr. İsrafil BALCI
İftira ve İtibar Suikastçılığı
Prof Dr İsrafil BALCI
Dr. İbrahim YILDIRIM
Fethin simgesi Ayasofya
Dr İbrahim YILDIRIM
Yılmaz HOCAOĞLU
BİRAZ ORDAN BİRAZ BURDAN 2
Yılmaz HOCAOĞLU
Turgay SÖZEN
Pandemi Devam ediyor, Tedbir ve Kurallara Dikkat...
Turgay SÖZEN
Sacit ACAR
ORTAYA KARIŞIK
Sacit ACAR
Saffet Atik
Samsun’un Liman ve Demiryolu Sorunları (2)
Saffet Atik
Burak GÜLEÇ
Lider diyeceksiniz
Burak GÜLEÇ
Enis ERSOY
İmamoğlu’nun Kanal İstanbul stratejisi
Enis ERSOY
Türker GÖKSEL
Mithatpaşa Lisesi ve Sekizinci Kitap
Türker GÖKSEL
Mustafa KESKİN
Yerli Arabamızı Anlayabildik mi
Mustafa KESKİN
Ahmet HAYVALI
TEK DÜZEN HESAP PLANI
Ahmet HAYVALI
Dr. Işık ÖZKEFELİ
NİYETLER ALENİYET KAZANIRKEN
Dr Işık ÖZKEFELİ
Prof. Dr. Yücel TANYERİ
Açıkhava AVM
Prof Dr Yücel TANYERİ
Prof. Dr. Ahmet Nizamettin AKTAY
Gagavuzya İzlenimleri
Prof Dr Ahmet Nizamettin AKTAY
Hüseyin ÖZBAY
OSMAN TÜRKAY
Hüseyin ÖZBAY
Mehmet Ali BAYAR
PROF.DR.MÜMTAZ SOYSAL'IN ARDINDAN...
Mehmet Ali BAYAR
Prof. Dr. İbrahim TELLİOĞLU
SEVDİKLERİMİZ ÜZERİNDEN EMPATİ YAPARAK DÜNYAYI ANLAMAYA ÇALIŞMAK
Prof Dr İbrahim TELLİOĞLU
Hilmi EKER
PİLOT İLÇE LADİK
Hilmi EKER
Murat İLHAN
PİCASSO...
Murat İLHAN
Nami Cem İYİGÜN
ASKERİ HAREKÂT
Nami Cem İYİGÜN
Mustafa ENGİN
TARIM MI, ENERJİ Mİ!?
Mustafa ENGİN
Tufan AKCAGÖZ
SİZ SİZ OLUN
Tufan AKCAGÖZ
Necmi HATİPOĞLU
EKONOMİK KRİZ Mİ, O DA NE?
Necmi HATİPOĞLU
Hülya Korkut ÖZAK
Öyleyse sen Türk değilsin...
Hülya Korkut ÖZAK
Prof. Dr. Erdal AĞAR
YABANCI DİLLE EĞİTİM
Prof Dr Erdal AĞAR
Nuray YILMAZ
HIYAR… TUZ… TUZLUK
Nuray YILMAZ
Dr. Faruk TAN
İNSAN
Dr Faruk TAN
İshak MEMİŞOĞLU
OTOPARKIMI İSTİYORUM
İshak MEMİŞOĞLU